Szczypiorek

Szczypiorek, szczypior, czosnek szczypiorek (Allium schoenoprasum) - gatunek rośliny z rodziny czosnkowatych o wielu odmianach. W stanie dzikim występuje na całej kuli ziemskiej. Odmiany czosnku różnią się kształtem liści, smakiem i zapachem, który bywa bardziej lub mniej ostry. W stanie świeżym roślina przypomina swym zapachem cebulę i czosnek. Szczypior znany był już w starożytności. W Europie zaczął być popularny w XVI wieku. Szczypiorek uprawiany jest w wielu krajach świata: w Europie, Ameryce Północnej i Azji.

Zdjęcie pochodzi z Wikipedii

Bylina rośnie zwartymi kępami osiągając wysokość do 25 cm. Kwiaty zebrane są w niewielkie baldachy koloru od białego do fioletowego. Roślina kwitnie od maja do września. Liście zielone, rurowate stanowią popularną przyprawę stosowaną do wielu potraw. Pod nazwą szczypiorek kryje się też gatunek rośliny, którą najczęściej mamy w swoich ogródkach lub na parapecie okiennym. Jest to najczęściej cebula zwyczajna, inaczej zwana cebulą dymką, która również posiada zielone, rurowate, puste w środku liście.

Szczypiorek zawiera olejki lotne, sporo witaminy C, B2, potas, sód, pektyny, białka, karoten, fosfor i żelazo. Roślina ma właściwości lecznicze: obniża ciśnienie, przyspiesza trawienie, wzmaga apetyt i wzmacnia żołądek.

Świeży, młody szczypiorek nadaje się do potraw z ziemniaków, fasoli, groszku i ciecierzycy. Dodany do zup mięsnych zaostrza ich smak. Pasuje do świeżych zielonych ogórków i pomidorów. Często łączy się go z sałatkami warzywnymi, potrawami z jajek i serami. Można stosować go do farszów, pieczeni, potraw z ryb, sosów i marynat.

Kanapki posypane szczypiorkiem wyglądają bardziej apetycznie. Mdły twaróg nabierze ostrości, kiedy dodamy do niego posiekany szczypiorek. Dzięki pikantnemu smakowi szczypiorek nadaje się do wzbogacenia smaku potraw dietetycznych.

 Pasta jajeczna ze szczypiorkiem

Składniki:

• 4 jajka ugotowane na twardo
• pęczek szczypiorku
• 1 łyżka majonezu
• 1 łyżka śmietany 30%
• 1 łyżeczka musztardy rosyjskiej
• sól i pieprz do smaku

Przygotowanie:

1. Białka jajek kroimy na maleńkie kawałki. Żółtka ucieramy na gładką masę z majonezem, śmietaną i musztardą. 
2. Szczypiorek myjemy, suszymy, drobno siekamy i dodajemy do pasty. Dokładnie łączymy wszystkie składniki. Doprawiamy solą i pieprzem do smaku. Wstawiamy do lodówki do schłodzenia.

Mirabelka

Mirabelka (Prunus domestica), śliwa domowa - drzewo lub krzew z rodziny różowatych. Typ śliwy z gatunku lubaszka może osiągnąć wysokość do kilku metrów. Występuje w strefie klimatu umiarkowanego. W Europie roślina dość popularna, którą najczęściej możemy spotkać w przydomowych ogródkach. Najlepiej rośnie w miejscu dobrze nasłonecznionym i wilgotnym, ale również dobrze znosi stanowiska mniej słoneczne. Liście ma niewielkie, długości do kilku centymetrów. Na przełomie kwietnia i maja śliwa domowa kwitnie drobnymi, białymi lub zielonkawymi kwiatami o okrągłych płatkach korony. Jest rośliną miododajną. Mirabelka ma owoce kuliste, słodkie, żółte lub czerwone o średnicy 2-3 cm. Owoce jadalne, z łatwo odchodzącą pestką, są bardzo słodkie, aromatyczne i soczyste.

 

Musztarda

Musztarda (mustum ardens) - popularna przyprawa, której głównym składnikiem są całe, rozgniecione lub zmielone ziarna gorczycy. Musztarda była już znana w starożytnym Rzymie. Powstała na początku naszej ery i początkowo uznano ją za przyprawę o właściwościach leczniczych, później doceniono jej walory smakowe. Uważana była za silny afrodyzjak. Bardzo szybko zyskała popularność na całym świecie.

Musztarda przygotowywana jest z połączenia nasion gorczycy z octem, solą, cukrem, przypraw ziołowych i korzennych. Poprzez zastosowanie ziaren gorczycy całych lub zmielonych, białych lub czarnych, różnego rodzaju przypraw, substancji barwiących, kurkumy, octu winnego lub spirytusowego, a przede wszystkim sposobu łącznia wszystkich składników powstało wiele odmian musztardy. Najbardziej popularne to m.in.:

• szczególnie ceniona - musztarda Dijon, francuska, ostra i dość słona, wytwarzana na bazie soku z niedojrzałych winogron, powstała w 1777 roku,
• sarepska, powstała z gorczycy sarepskiej,  o tradycyjnym, umiarkowanym ostrym smaku,
• kremska, drobno zmielona, o ładnej żółtej barwie, raczej słodka, delikatniejsza w smaku,
• meksykańska, powstała z gorczycy białej i czarnej, z dodatkiem chili i aromatycznych przypraw,
• kreolska, musztarda z Luizjany, powstała z nasion gorczycy marynowanych w occie winnym z dodatkiem chrzanu,
• francuska, musztarda w której bardzo częstym dodatkiem jest wino,
• angielska, ma charakterystyczną gładką konsystencję, kolor karmelowy i ostry smak, 
• delikatesowa i stołowa, najbardziej popularne odmiany musztardy, na ogół średnio ostre.

Musztarda zawiera wapń, magnez, witaminę B, posiada mało kalorii i tłuszczu. Działa oczyszczająco, przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, obniża ciśnienie krwi. Działa pobudzająco na układ pokarmowy, poprawia apetyt,  zwiększa produkcję kwasów żołądkowych, stanowi świetne lekarstwo przy zaburzeniach trawienia. Ma właściwości żółciopędne.

Musztarda jest wspaniałym dodatkiem do ciepłych i zimnych mięs, wędlin i kiełbas. Dzięki musztardzie mięso staje się bardziej kruche. Kiełbasa lub karczek z grilla najlepiej smakuje z dodatkiem musztardy. Befsztyk tatarski, popularna potrawa przygotowana z mielonego mięsa wołowego z dodatkiem jaj i przypraw, często doprawiana jest musztardą, sosem Worcestershire i Maggi. Musztarda sprawdza się jako dodatek do sosów, dipów, dressingów i majonezów. Jeśli do popularnego sosu winegret, sporządzonego na bazie oliwy i soku z cytryny, dodamy musztardę, otrzymamy sos bardziej wytrawny, idealny jako dodatek do sałaty, surówek i sałatek.

Kiełbaski w cieście francuskim

Składniki:

• 2 kiełbaski lub parówki
• 2 prostokąty ciasta francuskiego
• 2 łyżki musztardy
• 2 łyżki ketchupu
• 2 koktajlowe żółte pomidorki
• 2 łyżki pokrojonej drobno sałaty lodowej

Przygotowanie:

1. Na każdym płacie ciasta francuskiego ułożyć po jednej kiełbasce, uformować kształt łódki i wstawić do nagrzanego piekarnika (200 stopni C) na około 15 minut.
2. Łódeczki ciasta francuskiego podawać gorące z dodatkiem sałaty lodowej i plasterków pomidora. Przyprawić do smaku musztardą i ketchupem.

 

Chrzan

Chrzan (Armoracia) - rodzaj bylin z rodziny kapustowatych. Należą do niego 3 gatunki. Jeden z nich chrzan pospolity występuje w Polsce.  Chrzan znano już w starożytnym Rzymie i Egipcie. Używano go jako przyprawy i rośliny leczniczej. W Europie zaczęto uprawiać go w XI wieku. Obecnie uprawia się go w Europie, Azji, Ameryce Północnej. 

 

 

Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) - ludowe nazwy: warzęcha, warzucha. Roślina przyprawowa rozpowszechniona niemal na całym świecie pochodzi z południowo-wschodniej Europy. Jest gatunkiem wieloletnim. W stanie zdziczałym rośnie na przydrożach, w rowach, na wilgotnym terenie wśród zarośli. Chrzan można również spotkać w przydomowych ogródkach. Przyprawą jest korzeń rośliny. Występują dwa rodzaje chrzanu, jeden o gładkiej skórce i śnieżnobiałym miąższu, łagodniejszy i słodkawy, drugi ma szorstką skórkę, jasno-niebieskawy miąższ, bardzo ostry smak. Chrzan osiąga wysokość do 50 cm. Kwitnie białymi kwiatami, ułożonymi w gęste grona, od lipca do września. Liście ma zielone, lancetowate, o wydłużonym kształcie.

Roślina zawiera dużo witaminy C, prowitaminę A, witaminy z grupy B, witaminę E, sole mineralne (wapń, potas, siarkę, magnez, żelazo), glikozydy, olejki eteryczne, cukry, błonnik, enzymy, oraz synigrynę, która nadaje chrzanowi ostrego, piekącego smaku. Chrzan ułatwia trawienie, poprawia pracę żołądka i jelit, poprawia krążenie krwi, działa przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie. Stosuje się go przy męczącym kaszlu i zapaleniu oskrzeli. Chrzan zaostrza apetyt. 

W kuchni korzeń chrzanu używa się do przyprawiania różnego rodzaju mięs, wołowiny, wieprzowiny, dziczyzny. Idealny dodatek do potraw z ryb. Z połączenia chrzanu z burakiem otrzymujemy ćwikłę, popularną przyprawę do mięs i wędlin. Korzeń chrzanu dodajemy do kiszenia ogórków, papryki i pikli. Krem z chrzanu i twarogu jest smakowitym dodatkiem do wędzonego łososia. Drobno starty chrzan dodaje się do musztardy, kremów i majonezów.

Dawniej liście chrzanu używano do zabezpieczenia żywności przed zepsuciem. Owijano w nie mięsa, wędliny i sery. Liście zawierające glikozydy siarko-cyjanowe niszczyły grzyby i bakterie, konserwując w ten sposób żywność.

Chrzan jest nieodzownym elementem Świąt Wielkanocnych. Jaja, szynka i chrzan, to obowiązkowy zestaw na świątecznym stole. W tradycji ludowej kawałek korzenia chrzanu dodawany jest do Święconki, by zapewnić sobie siły witalne i zdrowie na cały rok.

Ćwikła

Składniki:

• 500 g upieczonych buraków
• 4 łyżki utartego chrzanu
• sok z 1 cytryny
• sól, cukier
• 50 ml czerwonego wina

Przygotowanie:

1. Upieczone buraki obrać, zetrzeć na tarce i wymieszać z chrzanem.
2. Połączyć sok z cytryny, cukier, sól i wino, dodać do chrzanu i buraków.
3. Przygotowaną ćwikłę przełożyć do słoików. Odstawić.
4. Ćwikła jest gotowa już następnego dnia, bez pasteryzowania można ją przechowywać około miesiąca. 

Rzodkiewka

Rzodkiewka (Raphanus sativus) - odmiana botaniczna rzodkwi zwyczajnej. Pochodzenie rośliny nie do końca jest znane. W Chinach była już uprawiana w czasach prehistorycznych, ale równocześnie w tym czasie była uprawiana w Egipcie. Znali ją starożytni Grecy i Rzymianie, którzy odnotowali jej istnienie w III w. przed naszą erą.  Dziką rzodkiewkę można jeszcze spotkać na terenie Chin, ale w pozostałych rejonach świata występuje tylko w uprawie.

Rzodkiewka osiąga wysokość 15-50 cm. Kwiaty, białe lub liliowe, zebrane są w grona na szczytach pędów. Jest rośliną miododajną. Owocem jest łuszczyna zakończona małym dzióbkiem, która jest gąbczasta i zgrubiała. Roślina posiada gruby korzeń, który na zewnątrz (w zależności od odmiany) jest biały, czerwony, czerwono-biały, fioletowy lub czarny, wewnątrz we wszystkich odmianach biały.

 

Rzodkiewki dostępne są w sprzedaży przez cały rok, ale najsmaczniejsze są te zbierane w sezonie wiosenno-letnim. Najlepiej smakują świeżo zebrane, wówczas są najbardziej soczyste i chrupiące. Odmian jest wiele, jedne są łagodniejsze, inne bardzo cierpkie, wręcz gorzkie. Mają na to wpływ zarówno warunki klimatyczne, jak i miejsce występowania.

Wszystkie rzodkiewki, bez względu na kolor, wielkość i smak, sprzyjają odchudzaniu. Rzodkiewka posiada niewiele kalorii, zawiera spore ilości witaminy C, komplet witamin z grupy B i minerały: magnez, miedź i żelazo. Rzodkiewka nawadnia nasz organizm. Działa bakteriobójczo, pobudza wydzielanie żółci, odkaża drogi oddechowe i moczowe. To warzywo nie powinny jeść osoby z chorobą wrzodową dwunastnicy i żołądka, bowiem rzodkiewki mają w sobie spore ilości olejków, glikozydów i kwasów organicznych.

Częścią jadalną rzodkiewki jest zgrubiały korzeń oraz młode listki. Prawdziwą bombą witaminową są kiełki rzodkiewki, bardzo obecnie modne, które mogą być dodatkiem do sałatek, twarożków i zup. Tak samo wykorzystywany jest korzeń, którego dodajemy do sałatek, twarogów lub kanapek. Rzodkiewki doskonale nadają się do duszenia, gotowania i zapiekania. Ugotowane, w osolonej wodzie, rzodkiewki podajemy na sposób polski, czyli polane tartą bułką, lekko zarumienioną na maśle. Młode listki dodawane są do sałatek warzywnych. Można też nimi zaostrzyć smak zup i kremów gotowanych z młodych warzyw. W Chinach i Japonii rzodkiewki używa się również w postaci kiszonej.

Rzodkiewki z nadzieniem z twarogu

Składniki na 2 osoby:

• 8 rzodkiewek
• 80 g twarogu naturalnego
• 1 łyżka 18% śmietany
• 1 łyżka drobno posiekanego szczypiorku
• sól i pieprz do smaku

Przygotowanie:

1. Rzodkiewki umyć, odciąć zielone liście (zostawiając przy nasadzie około 0,5 cm), przeciąć na wysokości 3/4. Górną część zostawić dla ozdoby.
2. Rzodkiewki ostrożnie wydrążyć, uważając aby nie przeciąć ścianki.
3. Przygotować nadzienie: twaróg rozkruszyć, dodać śmietanę i szczypiorek. Doprawić do smaku  solą i pieprzem.
4. Rzodkiewki wypełnić twarogiem i przykryć "kapeluszem".

Pieprz czerwony

Pieprz czerwony - pod tą nazwą kryją się owoce pieprzowca brazylijskiego (Schinus terebinhifolius) i owoce pieprzowca peruwiańskiego (Schinus molle). Są to dwie rośliny spokrewnione ze sobą. Mimo, że nie są prawdziwym pieprzem, wysuszone pestkowce tych drzew sprzedawane są jako pieprz różowy lub czerwony. Owoce mają kruchą zewnętrzną skórkę, delikatną jak pergamin i drobną pestkę wewnątrz. Są delikatne i dlatego powinny być jak najszybciej przetworzone: wysuszone lub zalane solanką bądź octem. W smaku są delikatniejsze, lekko ostre, lekko słodkie, a zapach bardziej aromatyczny, delikatniejszy niż w pieprzu czarnym.

Zarówno pieprz brazylijski i pieprz peruwiański są bogatym źródłem białka, tłuszczu, błonnika i minerałów, głównie wapnia, żelaza, magnezu, witaminy C i trochę kapsaicyny, związku odpowiedzialnego za ostry, piekący smak. W medycynie owoce wykorzystywane są jako środek przeciwbakteryjny, przeciwzapalny, moczopędny, dezynfekujący i przeczyszczający. Pieprz czerwony pobudza wydzielanie soków trawiennych, ułatwia trawienia. Kapsaicyna wykorzystywana jest jako środek znieczulający ból w stawach i mięśniach, najczęściej zewnętrznie w postaci maści i kremów.

Pieprz czerwony jest przyprawą wykorzystywaną do potraw słonych i słodkich. Podobnie jak pieprz czarny doskonale pasuje do wszelkich mięs: smażonych, gotowanych, pieczonych. Ożywia smak zup, kremów warzywnych i marynat. Dodany do surówek i sałatek poprawia ich smak, wydobywając w pełni ich aromat. Podnosi smak dań warzywnych, potraw z jajek i serów. Idealnie pasuje do ryb, krewetek, krabów i małży. Świeżo zmielony pieprz dodany do sosów zimnych lub ciepłych podnosi ich smak sprawiając, że stają się bardziej wyraziste. Pieprz czerwony dodaje się do fondue, potrawy przygotowanej z gorącego sera i białego wina, oraz do fondue na słodko, przygotowanej z roztopionej czekolady i startej skórki z pomarańczy.

Pieprzowiec brazylijski, pieprz brazylijski, pieprz czerwony, Aroeira, Christmasberry - pochodzi z subtropikalnych i tropikalnych rejonów Ameryki Południowej (południowo-wschodnia Brazylia, północna Argentyna i Paragwaj). Rozłożyste drzewo osiągające wysokość od 7 do 10 metrów. Owoce to małe, kuliste, czerwone lub różowe pestkowce. Najczęściej sprzedawane są w formie wysuszonej lub marynowane w solance, wówczas ich kolor ma odcień zielony. Nazwa Christmasberry wiąże się z wykorzystywaniem gałązek, licznie oklejonych czerwonymi i różowymi owocami, jako dekoracji Bożonarodzeniowej.

Pieprzowiec peruwiański pochodzi z południowych obszarów Ameryki Południowej. Łacińska nazwa "molle" pochodzi od słowa "mulli" tradycyjnej indiańskiej nazwy. Roślina obecnie uprawiana jest w tropikalnych rejonach na świecie i również w rejonie śródziemnomorskim. Często uprawiana jest jako roślina ozdobna. Drzewo osiąga wysokość do 15 metrów. Owoce, kuliste pestkowce o kolorze różowo-czerwonym są dość ostre w smaku, o zapachu przypominającym pieprz czarny.

Nazwa "pieprz czerwony" często używana jest potocznie określając kilka innych przypraw m.in.: jako określenie pieprzu kajeńskiego, przyprawy otrzymywanej z papryki Cayenne, jako określenie dojrzałej formy owoców pieprzu czarnego oraz pieprzu gwinejskiego, pochodzącego z Afryki, który również z pieprzem czarnym nie ma nic wspólnego.

Kostki z wędzoną rybą

Składniki:

• 250 g ciemnego pieczywa
• 2 jajka
• 1 makrela wędzona
• 1 pęczek szczypiorku
• 1 łyżeczka przecieru pomidorowego
• 1/2 łyżeczki słodkiej papryki
• 1/2 łyżeczki czerwonego pieprzu
• 2 łyżeczki majonezu
• 6 orzechów włoskich
• 1 łyżeczka startego chrzanu
• sól do smaku

Przygotowanie:

1. Ugotowane na twardo jajka pokroić w bardzo drobną kostkę. Makrelę obrać ze skóry, oczyścić i posiekać. Orzechy obrać ze skóry i zmielić. Szczypiorek drobno pokroić.
2. Makrelę połączyć z majonezem, szczypiorkiem i jajkami. Dokładnie wymieszać i utrzeć. Otrzymaną masę podzielić na trzy części. Do pierwszej dodać zmielone orzechy, do drugiej części dodać przecier pomidorowy i słodką paprykę. Trzecią część połączyć z chrzanem. Wszystkie pasty doprawić solą i czerwonym pieprzem.
3. Kromki pieczywa posmarować na przemian różnymi pastami i ułożyć jedną na drugiej. Obciążyć talerzem i wstawić do lodówki na godzinę. Przed podaniem pieczywo pokroić w prostokąty. Kostki ozdobić natką pietruszki.

Hyzop

Hyzop (Hyssopus L.) - rodzaj roślin należący do rodziny jasnotowatych. Pochodzi z krajów śródziemnomorskich i Azji Mniejszej. Występuje około 5 gatunków tej rośliny. Niektóre z nich są uprawiane jako rośliny lecznicze lub przyprawy kuchenne. Hyzop występuje w Europie Południowej i Środkowej, Afryce Północnej, Azji Zachodniej, Ameryce Północnej i na Kaukazie. Gatunkiem typowym występującym również w Polsce jest hyzop lekarski, zwany również izapem lekarskim, józefkiem, józefką.

Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis), bardzo popularny, głównie na obszarze południowej Europy i na Bliskim Wschodzie. Na obszarach Europy Środkowej, jako przyprawa, roślina nie jest prawie wcale używana. Nazwę tej rośliny odnaleźć można już w Biblii, ale w czasach starożytnych też o hyzopie pisano. Pisał o nim m.in. Pedanios Dioskurydes, grecki lekarz, farmakolog i botanik oraz Hipokrates, grecki lekarz, jeden z najwybitniejszych prekursorów współczesnej medycyny. Do Polski hyzop dotarł w XVI wieku dzięki zakonom benedyktynów i cystersów, którzy rozpowszechniali zioła i rośliny przyprawowe, uprawiając je w ogrodach przyklasztornych. 

Hyzop nie wymaga specjalnych gleb i nie jest wymagający. Roślina, to niewielki półkrzew, dorastający do 20-30 cm. Liście ma niewielkie, lancetowate. W okresie kwitnienia pojawiają się drobne kwiaty, najczęściej białe, niebieskawe lub różowe. Jest rośliną miododajną.

Hyzop lekarski zawiera olejek lotny, glikozydy, żywice, garbniki, cukier. Jest stosowany jako środek łagodzący kaszel. Działa przeciwzapalnie i bakteriobójczo. Działa wiatropędnie, zapobiega nadmiernemu poceniu się, podnosi ciśnienie krwi. Pomaga w dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, reguluje pracę żołądka, pobudza apetyt. Nie zaleca się stosowania hyzopu w okresie ciąży, bowiem w dużych dawkach może spowodować krwawienie i poronienie.

Ziele hyzopu ma lekko gorzkawy, korzenny smak i przyjemny, słodkawy zapach. Najbardziej aromatyczne są liście, które najczęściej są wykorzystywane zarówno świeże jak i suszone.

W kuchni hyzop lekarski nadaje się do przyprawiania sałatek mięsnych i rybnych. Z uwagi na jego właściwości, które przyczyniają się do łatwiejszego przyswajania ciężkostrawnych potraw, wykorzystuje się hyzop do przyprawiania smażonych dań mięsnych, wszelkich pieczeni,  potraw warzywnych, z fasolą i grochem na czele.  Przyprawia się nim potrawy z ziemniaków, sałatki i surówki warzywne. Wspaniale harmonizuje z selerem i pietruszką. Stosuje się go do peklowania mięs, a także w przemyśle konserwowym i monopolowym. Z ziela uzyskuje się olejek używany do produkcji wódek i win ziołowych. Francuski likier Chartreuse oparty jest na destylacje winnym i ekstraktach ze 130 różnych ziół, w tym z hyzopu. Przyprawa komponuje się również z twarogiem, serami i pasztetami. We Francji i we Włoszech często szczyptę przyprawy dodaje się do sosów, dressingów i majonezów.

Sałatka warzywna z hyzopem

Składniki:

• 2 marchewki
• 2 pietruszki
• 1 kalarepa
• 4 pomidorki koktajlowe
• 2 ogórki konserwowe
• 2 ziemniaki
• 1/2 selera
• 2 jajka
• 2 łyżki majonezu
• hyzop lekarski - 1 łyżka świeżych liści
• 1 łyżka oliwy
• 3 szklanki bulionu
• sól i pieprz do smaku

Przygotowanie:

1. Hyzop przygotowujemy minimum dzień wcześniej. Drobno posiekany zalewamy lekko podgrzaną oliwą i pozostawiamy w chłodnym miejscu.
2. Jaja gotujemy na twardo i studzimy. Marchew, pietruszkę, kalarepę, ziemniaki i seler kroimy w talarki i gotujemy w bulionie do miękkości. 
3. Pomidorki koktajlowe i ogórki kroimy w plasterki.
4. Wszystkie warzywa po ostudzeniu łączymy z majonezem, dodajemy drobno pokrojony hyzop, doprawiamy solą i pieprzem. Dekorujemy pokrojonym w plasterki jajkiem.