Chrzan

Chrzan (Armoracia) - rodzaj bylin z rodziny kapustowatych. Należą do niego 3 gatunki. Jeden z nich chrzan pospolity występuje w Polsce.  Chrzan znano już w starożytnym Rzymie i Egipcie. Używano go jako przyprawy i rośliny leczniczej. W Europie zaczęto uprawiać go w XI wieku. Obecnie uprawia się go w Europie, Azji, Ameryce Północnej. 

 

 

Chrzan pospolity (Armoracia rusticana) - ludowe nazwy: warzęcha, warzucha. Roślina przyprawowa rozpowszechniona niemal na całym świecie pochodzi z południowo-wschodniej Europy. Jest gatunkiem wieloletnim. W stanie zdziczałym rośnie na przydrożach, w rowach, na wilgotnym terenie wśród zarośli. Chrzan można również spotkać w przydomowych ogródkach. Przyprawą jest korzeń rośliny. Występują dwa rodzaje chrzanu, jeden o gładkiej skórce i śnieżnobiałym miąższu, łagodniejszy i słodkawy, drugi ma szorstką skórkę, jasno-niebieskawy miąższ, bardzo ostry smak. Chrzan osiąga wysokość do 50 cm. Kwitnie białymi kwiatami, ułożonymi w gęste grona, od lipca do września. Liście ma zielone, lancetowate, o wydłużonym kształcie.

Roślina zawiera dużo witaminy C, prowitaminę A, witaminy z grupy B, witaminę E, sole mineralne (wapń, potas, siarkę, magnez, żelazo), glikozydy, olejki eteryczne, cukry, błonnik, enzymy, oraz synigrynę, która nadaje chrzanowi ostrego, piekącego smaku. Chrzan ułatwia trawienie, poprawia pracę żołądka i jelit, poprawia krążenie krwi, działa przeciwbakteryjnie, przeciwzapalnie. Stosuje się go przy męczącym kaszlu i zapaleniu oskrzeli. Chrzan zaostrza apetyt. 

W kuchni korzeń chrzanu używa się do przyprawiania różnego rodzaju mięs, wołowiny, wieprzowiny, dziczyzny. Idealny dodatek do potraw z ryb. Z połączenia chrzanu z burakiem otrzymujemy ćwikłę, popularną przyprawę do mięs i wędlin. Korzeń chrzanu dodajemy do kiszenia ogórków, papryki i pikli. Krem z chrzanu i twarogu jest smakowitym dodatkiem do wędzonego łososia. Drobno starty chrzan dodaje się do musztardy, kremów i majonezów.

Dawniej liście chrzanu używano do zabezpieczenia żywności przed zepsuciem. Owijano w nie mięsa, wędliny i sery. Liście zawierające glikozydy siarko-cyjanowe niszczyły grzyby i bakterie, konserwując w ten sposób żywność.

Chrzan jest nieodzownym elementem Świąt Wielkanocnych. Jaja, szynka i chrzan, to obowiązkowy zestaw na świątecznym stole. W tradycji ludowej kawałek korzenia chrzanu dodawany jest do Święconki, by zapewnić sobie siły witalne i zdrowie na cały rok.

Ćwikła

Składniki:

• 500 g upieczonych buraków
• 4 łyżki utartego chrzanu
• sok z 1 cytryny
• sól, cukier
• 50 ml czerwonego wina

Przygotowanie:

1. Upieczone buraki obrać, zetrzeć na tarce i wymieszać z chrzanem.
2. Połączyć sok z cytryny, cukier, sól i wino, dodać do chrzanu i buraków.
3. Przygotowaną ćwikłę przełożyć do słoików. Odstawić.
4. Ćwikła jest gotowa już następnego dnia, bez pasteryzowania można ją przechowywać około miesiąca. 

Rzodkiewka

Rzodkiewka (Raphanus sativus) - odmiana botaniczna rzodkwi zwyczajnej. Pochodzenie rośliny nie do końca jest znane. W Chinach była już uprawiana w czasach prehistorycznych, ale równocześnie w tym czasie była uprawiana w Egipcie. Znali ją starożytni Grecy i Rzymianie, którzy odnotowali jej istnienie w III w. przed naszą erą.  Dziką rzodkiewkę można jeszcze spotkać na terenie Chin, ale w pozostałych rejonach świata występuje tylko w uprawie.

Rzodkiewka osiąga wysokość 15-50 cm. Kwiaty, białe lub liliowe, zebrane są w grona na szczytach pędów. Jest rośliną miododajną. Owocem jest łuszczyna zakończona małym dzióbkiem, która jest gąbczasta i zgrubiała. Roślina posiada gruby korzeń, który na zewnątrz (w zależności od odmiany) jest biały, czerwony, czerwono-biały, fioletowy lub czarny, wewnątrz we wszystkich odmianach biały.

 

Rzodkiewki dostępne są w sprzedaży przez cały rok, ale najsmaczniejsze są te zbierane w sezonie wiosenno-letnim. Najlepiej smakują świeżo zebrane, wówczas są najbardziej soczyste i chrupiące. Odmian jest wiele, jedne są łagodniejsze, inne bardzo cierpkie, wręcz gorzkie. Mają na to wpływ zarówno warunki klimatyczne, jak i miejsce występowania.

Wszystkie rzodkiewki, bez względu na kolor, wielkość i smak, sprzyjają odchudzaniu. Rzodkiewka posiada niewiele kalorii, zawiera spore ilości witaminy C, komplet witamin z grupy B i minerały: magnez, miedź i żelazo. Rzodkiewka nawadnia nasz organizm. Działa bakteriobójczo, pobudza wydzielanie żółci, odkaża drogi oddechowe i moczowe. To warzywo nie powinny jeść osoby z chorobą wrzodową dwunastnicy i żołądka, bowiem rzodkiewki mają w sobie spore ilości olejków, glikozydów i kwasów organicznych.

Częścią jadalną rzodkiewki jest zgrubiały korzeń oraz młode listki. Prawdziwą bombą witaminową są kiełki rzodkiewki, bardzo obecnie modne, które mogą być dodatkiem do sałatek, twarożków i zup. Tak samo wykorzystywany jest korzeń, którego dodajemy do sałatek, twarogów lub kanapek. Rzodkiewki doskonale nadają się do duszenia, gotowania i zapiekania. Ugotowane, w osolonej wodzie, rzodkiewki podajemy na sposób polski, czyli polane tartą bułką, lekko zarumienioną na maśle. Młode listki dodawane są do sałatek warzywnych. Można też nimi zaostrzyć smak zup i kremów gotowanych z młodych warzyw. W Chinach i Japonii rzodkiewki używa się również w postaci kiszonej.

Rzodkiewki z nadzieniem z twarogu

Składniki na 2 osoby:

• 8 rzodkiewek
• 80 g twarogu naturalnego
• 1 łyżka 18% śmietany
• 1 łyżka drobno posiekanego szczypiorku
• sól i pieprz do smaku

Przygotowanie:

1. Rzodkiewki umyć, odciąć zielone liście (zostawiając przy nasadzie około 0,5 cm), przeciąć na wysokości 3/4. Górną część zostawić dla ozdoby.
2. Rzodkiewki ostrożnie wydrążyć, uważając aby nie przeciąć ścianki.
3. Przygotować nadzienie: twaróg rozkruszyć, dodać śmietanę i szczypiorek. Doprawić do smaku  solą i pieprzem.
4. Rzodkiewki wypełnić twarogiem i przykryć "kapeluszem".

Pieprz czerwony

Pieprz czerwony - pod tą nazwą kryją się owoce pieprzowca brazylijskiego (Schinus terebinhifolius) i owoce pieprzowca peruwiańskiego (Schinus molle). Są to dwie rośliny spokrewnione ze sobą. Mimo, że nie są prawdziwym pieprzem, wysuszone pestkowce tych drzew sprzedawane są jako pieprz różowy lub czerwony. Owoce mają kruchą zewnętrzną skórkę, delikatną jak pergamin i drobną pestkę wewnątrz. Są delikatne i dlatego powinny być jak najszybciej przetworzone: wysuszone lub zalane solanką bądź octem. W smaku są delikatniejsze, lekko ostre, lekko słodkie, a zapach bardziej aromatyczny, delikatniejszy niż w pieprzu czarnym.

Zarówno pieprz brazylijski i pieprz peruwiański są bogatym źródłem białka, tłuszczu, błonnika i minerałów, głównie wapnia, żelaza, magnezu, witaminy C i trochę kapsaicyny, związku odpowiedzialnego za ostry, piekący smak. W medycynie owoce wykorzystywane są jako środek przeciwbakteryjny, przeciwzapalny, moczopędny, dezynfekujący i przeczyszczający. Pieprz czerwony pobudza wydzielanie soków trawiennych, ułatwia trawienia. Kapsaicyna wykorzystywana jest jako środek znieczulający ból w stawach i mięśniach, najczęściej zewnętrznie w postaci maści i kremów.

Pieprz czerwony jest przyprawą wykorzystywaną do potraw słonych i słodkich. Podobnie jak pieprz czarny doskonale pasuje do wszelkich mięs: smażonych, gotowanych, pieczonych. Ożywia smak zup, kremów warzywnych i marynat. Dodany do surówek i sałatek poprawia ich smak, wydobywając w pełni ich aromat. Podnosi smak dań warzywnych, potraw z jajek i serów. Idealnie pasuje do ryb, krewetek, krabów i małży. Świeżo zmielony pieprz dodany do sosów zimnych lub ciepłych podnosi ich smak sprawiając, że stają się bardziej wyraziste. Pieprz czerwony dodaje się do fondue, potrawy przygotowanej z gorącego sera i białego wina, oraz do fondue na słodko, przygotowanej z roztopionej czekolady i startej skórki z pomarańczy.

Pieprzowiec brazylijski, pieprz brazylijski, pieprz czerwony, Aroeira, Christmasberry - pochodzi z subtropikalnych i tropikalnych rejonów Ameryki Południowej (południowo-wschodnia Brazylia, północna Argentyna i Paragwaj). Rozłożyste drzewo osiągające wysokość od 7 do 10 metrów. Owoce to małe, kuliste, czerwone lub różowe pestkowce. Najczęściej sprzedawane są w formie wysuszonej lub marynowane w solance, wówczas ich kolor ma odcień zielony. Nazwa Christmasberry wiąże się z wykorzystywaniem gałązek, licznie oklejonych czerwonymi i różowymi owocami, jako dekoracji Bożonarodzeniowej.

Pieprzowiec peruwiański pochodzi z południowych obszarów Ameryki Południowej. Łacińska nazwa "molle" pochodzi od słowa "mulli" tradycyjnej indiańskiej nazwy. Roślina obecnie uprawiana jest w tropikalnych rejonach na świecie i również w rejonie śródziemnomorskim. Często uprawiana jest jako roślina ozdobna. Drzewo osiąga wysokość do 15 metrów. Owoce, kuliste pestkowce o kolorze różowo-czerwonym są dość ostre w smaku, o zapachu przypominającym pieprz czarny.

Nazwa "pieprz czerwony" często używana jest potocznie określając kilka innych przypraw m.in.: jako określenie pieprzu kajeńskiego, przyprawy otrzymywanej z papryki Cayenne, jako określenie dojrzałej formy owoców pieprzu czarnego oraz pieprzu gwinejskiego, pochodzącego z Afryki, który również z pieprzem czarnym nie ma nic wspólnego.

Kostki z wędzoną rybą

Składniki:

• 250 g ciemnego pieczywa
• 2 jajka
• 1 makrela wędzona
• 1 pęczek szczypiorku
• 1 łyżeczka przecieru pomidorowego
• 1/2 łyżeczki słodkiej papryki
• 1/2 łyżeczki czerwonego pieprzu
• 2 łyżeczki majonezu
• 6 orzechów włoskich
• 1 łyżeczka startego chrzanu
• sól do smaku

Przygotowanie:

1. Ugotowane na twardo jajka pokroić w bardzo drobną kostkę. Makrelę obrać ze skóry, oczyścić i posiekać. Orzechy obrać ze skóry i zmielić. Szczypiorek drobno pokroić.
2. Makrelę połączyć z majonezem, szczypiorkiem i jajkami. Dokładnie wymieszać i utrzeć. Otrzymaną masę podzielić na trzy części. Do pierwszej dodać zmielone orzechy, do drugiej części dodać przecier pomidorowy i słodką paprykę. Trzecią część połączyć z chrzanem. Wszystkie pasty doprawić solą i czerwonym pieprzem.
3. Kromki pieczywa posmarować na przemian różnymi pastami i ułożyć jedną na drugiej. Obciążyć talerzem i wstawić do lodówki na godzinę. Przed podaniem pieczywo pokroić w prostokąty. Kostki ozdobić natką pietruszki.

Hyzop

Hyzop (Hyssopus L.) - rodzaj roślin należący do rodziny jasnotowatych. Pochodzi z krajów śródziemnomorskich i Azji Mniejszej. Występuje około 5 gatunków tej rośliny. Niektóre z nich są uprawiane jako rośliny lecznicze lub przyprawy kuchenne. Hyzop występuje w Europie Południowej i Środkowej, Afryce Północnej, Azji Zachodniej, Ameryce Północnej i na Kaukazie. Gatunkiem typowym występującym również w Polsce jest hyzop lekarski, zwany również izapem lekarskim, józefkiem, józefką.

Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis), bardzo popularny, głównie na obszarze południowej Europy i na Bliskim Wschodzie. Na obszarach Europy Środkowej, jako przyprawa, roślina nie jest prawie wcale używana. Nazwę tej rośliny odnaleźć można już w Biblii, ale w czasach starożytnych też o hyzopie pisano. Pisał o nim m.in. Pedanios Dioskurydes, grecki lekarz, farmakolog i botanik oraz Hipokrates, grecki lekarz, jeden z najwybitniejszych prekursorów współczesnej medycyny. Do Polski hyzop dotarł w XVI wieku dzięki zakonom benedyktynów i cystersów, którzy rozpowszechniali zioła i rośliny przyprawowe, uprawiając je w ogrodach przyklasztornych. 

Hyzop nie wymaga specjalnych gleb i nie jest wymagający. Roślina, to niewielki półkrzew, dorastający do 20-30 cm. Liście ma niewielkie, lancetowate. W okresie kwitnienia pojawiają się drobne kwiaty, najczęściej białe, niebieskawe lub różowe. Jest rośliną miododajną.

Hyzop lekarski zawiera olejek lotny, glikozydy, żywice, garbniki, cukier. Jest stosowany jako środek łagodzący kaszel. Działa przeciwzapalnie i bakteriobójczo. Działa wiatropędnie, zapobiega nadmiernemu poceniu się, podnosi ciśnienie krwi. Pomaga w dolegliwościach żołądkowo-jelitowych, reguluje pracę żołądka, pobudza apetyt. Nie zaleca się stosowania hyzopu w okresie ciąży, bowiem w dużych dawkach może spowodować krwawienie i poronienie.

Ziele hyzopu ma lekko gorzkawy, korzenny smak i przyjemny, słodkawy zapach. Najbardziej aromatyczne są liście, które najczęściej są wykorzystywane zarówno świeże jak i suszone.

W kuchni hyzop lekarski nadaje się do przyprawiania sałatek mięsnych i rybnych. Z uwagi na jego właściwości, które przyczyniają się do łatwiejszego przyswajania ciężkostrawnych potraw, wykorzystuje się hyzop do przyprawiania smażonych dań mięsnych, wszelkich pieczeni,  potraw warzywnych, z fasolą i grochem na czele.  Przyprawia się nim potrawy z ziemniaków, sałatki i surówki warzywne. Wspaniale harmonizuje z selerem i pietruszką. Stosuje się go do peklowania mięs, a także w przemyśle konserwowym i monopolowym. Z ziela uzyskuje się olejek używany do produkcji wódek i win ziołowych. Francuski likier Chartreuse oparty jest na destylacje winnym i ekstraktach ze 130 różnych ziół, w tym z hyzopu. Przyprawa komponuje się również z twarogiem, serami i pasztetami. We Francji i we Włoszech często szczyptę przyprawy dodaje się do sosów, dressingów i majonezów.

Sałatka warzywna z hyzopem

Składniki:

• 2 marchewki
• 2 pietruszki
• 1 kalarepa
• 4 pomidorki koktajlowe
• 2 ogórki konserwowe
• 2 ziemniaki
• 1/2 selera
• 2 jajka
• 2 łyżki majonezu
• hyzop lekarski - 1 łyżka świeżych liści
• 1 łyżka oliwy
• 3 szklanki bulionu
• sól i pieprz do smaku

Przygotowanie:

1. Hyzop przygotowujemy minimum dzień wcześniej. Drobno posiekany zalewamy lekko podgrzaną oliwą i pozostawiamy w chłodnym miejscu.
2. Jaja gotujemy na twardo i studzimy. Marchew, pietruszkę, kalarepę, ziemniaki i seler kroimy w talarki i gotujemy w bulionie do miękkości. 
3. Pomidorki koktajlowe i ogórki kroimy w plasterki.
4. Wszystkie warzywa po ostudzeniu łączymy z majonezem, dodajemy drobno pokrojony hyzop, doprawiamy solą i pieprzem. Dekorujemy pokrojonym w plasterki jajkiem. 

Pieprz cayenne

Pieprz cayenne (Capsici fastigiati), pieprz kajeński, papryka cayenne, należy do rodziny psiankowatych. Jest to roślina tropikalna występująca w Indiach, Afryce, Ameryce Północnej i Południowej. To rodzaj bardzo ostrej przyprawy wytwarzanej z papryki Cayenne, która jest blisko spokrewniona z meksykańską papryką Jalapeno, Chociaż nazwa wskazuje, że jest to pieprz, tak naprawdę przyprawa nie jest zaliczana do pieprzów. Przyprawa znana była już w XVIII wieku.

Pieprz kajeński ma intensywnie czerwoną barwę, ostry smak i wyrazisty zapach. Jest to ususzona i zmielona papryczka cayenne. Jako przyprawę należy stosować ją z umiarem, może bowiem podrażnić żołądek i jelita.

Pieprz cayenne zawiera substancje wpływające korzystnie na nasze zdrowie. Zawiera alkaloid kapsaicynę, błonnik, antyoksydanty, potas, magnez, żelazo, jest bogatym źródłem witaminy C oraz witaminy B1, B2, B3, E. Stosowana z umiarem papryka cayenne przyspiesza metabolizm, obniża poziom złego cholesterolu, oczyszcza krew z toksyn, łagodzi problemy żołądkowe, hamuje apetyt, stąd często stosowana jest w różnych dietach odchudzających. Działa korzystnie na układ krążenia. Wykazuje działanie przeciwrakowe, przeciwzapalne i przeciwbólowe.

 

Pieprz kajeński używany jest do przyrządzania ostrych sosów, dressingów i kremowych zup. Przyprawia się nim różne gatunki mięsa, gotowane, smażone i pieczone. Pasuje do ryb, krabów, krewetek i innych owoców morza, do potraw z jajek oraz serów. Dodany do sałatek, surówek warzywnych i ziemniaków poprawia ich smak. Jest składnikiem ostrego sosu Tabasco. Przyprawa jest niezastąpiona w każdej kuchni. Nadaje się do każdej obróbki termicznej: gotowania, smażenia, pieczenia, a także można nią posypywać gotowe potrawy. Tylko uwaga, jest piekielnie ostra. Ma delikatnie zadymiony aromat, lekko cierpki. Maleńka szczypta pieprzu cayenne potrafi zamienić potrawę na ognistą :)

Przyprawę przechowujemy w szczelnie zamkniętym pojemniku z ciemnego szkła, chroniąc przed dostępem światła.

Kurczak w pieprzu cayenne

Składniki:

• 8 pałek kurczaka
• 1 łyżeczka pieprzu cayenne
• 1 łyżka miodu
• 1 łyżka dżemu pomarańczowego
• 2 łyżki oliwy

Przygotowanie:

1. Pałki kurczaka umyć, posolić, ułożyć w naczyniu żaroodpornym, posmarować oliwą i wstawić do nagrzanego piekarnika (190 stopni C) na około 20 minut.
2. Przygotować sos: połączyć miód, dżem i pieprz cayenne.
3. Gdy skrzydełka zaczną się rumienić, posmarować je przygotowanym sosem. Piec przez 15-20 minut.

Mniszek pospolity

Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) zwany inaczej: mniszkiem lekarskim, mleczem, dmuchawcem, wilczym zębem, hetmańską buławą, podróżnikiem, męską stałością. Gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Mniszek rośnie wszędzie tam gdzie rośnie trawa, na łąkach, polach, w ogrodach i w parkach. Możemy go spotkać w Europie, Azji, Ameryce Północnej i Południowej.  W Polsce jest rośliną pospolitą występującą na całym obszarze. Mniszek jest wszędobylski i często traktowany jest jak chwast.

Sezam

Sezam (Sesamum indicum) - rodzaj rośliny jednorocznej obejmującej około 20 gatunków. Pochodzenie nie do końca znane, ale od tysięcy lat sezam uprawiany jest w Afryce i Azji. Wzmianki o sezamie pojawiają się w pismach hebrajskich i egipskich. Obecnie sezam uprawiany jest prawie we wszystkich krajach tropikalnych i w niektórych śródziemnomorskich. W Europie występuje w Belgii, Francji, Turcji, Grecji i na Cyprze. Powszechnie używany jest na Bliskim i Dalekim Wschodzie. Sezam jest pierwszą rośliną z której pozyskiwano olej. Największymi producentami oleju sezamowego są obecnie Chiny, Indie i Meksyk.

Najbardziej znanym gatunkiem jest sezam indyjski, zwany także sezamem wschodnim, kunżutem, występujący tylko w uprawie. Roślina pochodzi z Afryki, skąd trafiła do Indii, a później do Ameryki Północnej. Obecnie, tak jak inne gatunki, sezam indyjski jest uprawiany na wszystkich kontynentach.

Sezam wyrasta do wysokości 1,5 metra. Ma żółto-zielone liście, białe, różowe lub fioletowe, duże kwiaty w kształcie dzwonków. Niewielkie strączki zawierają małe, delikatne nasionka, najczęściej białe lub czarne. Ziarno sezamowe smakiem podobne jest do migdałów, a uprażone przypomina smak i zapach orzechów.

Ziarna sezamu zawierają do 55% oleju, składającego się przede wszystkim z nienasyconych kwasów tłuszczowych. Ziarna zawierają również potas, żelazo, fosfor, cynk, magnez, witaminę A, E, B1, B2, PP i bardzo duże ilości wapna, zawierają m.in. alaninę, glicynę, kwas glutaminowy, kwas szczawiowy, lecytynę, lizynę, metioninę, cukry i mikroelementy.

W medycynie olej sezamowy wykorzystywany jest do sporządzania maści i  emulsji. Napar z liści stosuje się do przeczyszczania nerek, sezam wykazuje bowiem działanie moczopędne. Nasiona pomagają obniżyć zawartość sodu w organizmie, ciśnienie krwi i poziom cholesterolu. W kosmetyce wykorzystuje się olej do produkcji mydeł, kremów i szamponów. Z kwiatów sezamu, olejki eteryczne, są składnikiem perfum.

Któż z nas nie zna sezamków, popularnych suchych ciasteczek wykonanych z ziaren sezamu, miodu i cukru. Sezam to główny składnik chałwy. Na Bliskim i Dalekim Wschodzie dużą popularnością cieszy się pasta Tahini z utartego ziarna sezamu, która wykorzystywana jest na wiele sposobów. Sezam ma szerokie zastosowanie w kuchni arabskiej i żydowskiej. Najczęściej spotykamy ziarna sezamu posypane na chlebie, bułeczkach i innych wypiekach. Sezam wykorzystuje się jako panierkę do kotletów mięsnych i rybnych.

Sól sezamkowa nosi nazwę Gomasio i jest świetnym dodatkiem do ryżu, jaj, sałatek, ziemniaków i gotowanych warzyw. Gomasio należy do specyfików makrobiotycznych, jest to połączenie nasion sezamu z solą kamienną lub morską. Olej sezamowy nie ma szczególnego smaki i zapachu, ale jest bardzo trwały co powoduje, ze jest wykorzystywany do produkcji margaryny i jest cenny jako olej jadalny.

Pasta Tahini 

Doskonały dodatek do ugotowanych warzyw, past jajecznych, sałatek jarzynowych i zup. Po dodaniu cukru, pasta jest doskonała jako smarowidło do chleba, krakersów i ciasteczek. Warto przygotować dwie pasty, jedną z jasnego sezamu, drugą z czarnego. 

Składniki:

• 25 dag ziarna sezamowego
• 6 łyżek oliwy

Przygotowanie:

1. Ziarno sezamowe uprażyć na suchej patelni, uważając aby je nie przypalić. 
2. W moździerzu utrzeć ziarno na gładką masę stopniowo dodając oliwę.
3. Gorącą pastę przekładać do słoików i od razu zamykać. Po otwarciu przechowywać w lodówce.